සූර්ය සංක්රාන්තියේ (Solar Transition Theory) සහ ධර්මශාස්ත්රීය කාල නිර්ණයේදී, පොදුවේ ගැනෙන සාමාන්ය රීතිවලට පරිබාහිරව ක්රියාත්මක වන **ව්යතිරේක නියමයන් (Exceptions and Special Clauses)** ඉතා සංකීර්ණ වේ. සූර්යයා රාශියකින් තවත් රාශියකට සංක්රමණය වන "ක්ෂණය" (True Instant) දිවා කාලයේ, රාත්රී කාලයේ හෝ මධ්යම රාත්රියේ සිදුවන යාමය (Watch/Prahara) මත පුණ්ය සහ මහා පුණ්ය කාලයන් තීරණය කිරීමේ සමස්ත පදනමම වෙනස් වේ.
මූල ග්රන්ථ, න්යාය සහ සම්හිතා ඇසුරින් එම ව්යතිරේක නියමයන් සහ ඒවායේ සෛද්ධාන්තික පදනම පහත පරිදි විස්තර කළ හැකිය.
1. මහා පුණ්ය කාලයේ විශේෂ අවස්ථා සහ භේද (Core Variants of Maha Punya Kala)
සංක්රාන්තියේ ස්වභාවය අනුව මහා පුණ්ය කාලය තීරණය වීමේදී, සූර්යයා ප්රවේශ වන රාශියේ ගුණාංග මුල් කරගෙන ප්රධාන භේද 4ක් ව්යතිරේක නියමයන් යටතේ ක්රියාත්මක වෙයි.
.හේමද්රි (Hemadri) සහ නිර්ණයසින්ධු (Nirnaya Sindhu) ග්රන්ථයන්හි පැහැදිලිව වෙන් කර දක්වා ඇත.
1. අයන සංක්රාන්ති (Solstices): මකර සහ කටක සංක්රාන්ති.
2. විෂුවත් සංක්රාන්ති (Equinoxes): මේෂ සහ තුලා සංක්රාන්ති.
3. ෂඩශීතිමුඛ සංක්රාන්ති (Shadasitimukha): මිථුන, කන්යා, ධනු සහ මීන සංක්රාන්ති.
4. විෂ්ණුපදී සංක්රාන්ති (Vishnupadi): වෘෂභ, සිංහ, වෘශ්චික සහ කුම්භ සංක්රාන්ති.
පුණ්ය කාල ඝටිකා නිර්ණය සහ එහි ව්ව්යතිරේක භාවිතය සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි මූලාශ්ර නියමයන් අපට පෙන්වා දිය හැකිය.
මේෂ සහ තුලා (විෂුවත්): සංක්රාන්ති මොහොතට පූර්ව සහ අපර වශයෙන් ඝටී 15 බැගින් (පැය 6 බැගින්) සමස්ත කාලයම පුණ්ය වන අතර, එහි මහා පුණ්ය කාලය ව්යතිරේක වශයෙන් ඝටී 3ක් (පැය 1 විනාඩි 12ක්) වේ.
කටක (දක්ෂිණායන):සංක්රාන්ති ක්ෂණයට පූර්ව ඝටී 30ක් (පැය 12ක්) මහා පුණ්ය කාලය වේ. අපර කාලය ශුභ නැත.
මකර (උත්තරායන): සංක්රාන්ති ක්ෂණයෙන් පසු ඝටී 40ක් (පැය 16ක්) මහා පුණ්ය කාලය වේ. පූර්ව කාලය ශුභ නැත.
2. යාම (රාත්රී/දිවා කාලච්ඡේද) අනුව වෙනස් වන ව්යතිරේක න්යායයන් දෙවන භාවිතාව ලෙස පෙන්වා දිය හැකිය.
ධර්මශාස්ත්ර මූල න්යායන්ට අනුව, "රාත්රී කාලයේදී සංක්රාන්තිය සිදුවුවහොත්" පුණ්ය කාලය තීරණය කිරීම සඳහා රාත්රිය කොටස් හෝ යාමයන්ට බෙදා ව්යතිරේක නියමයන් පනවා ඇත.
2.1 මධ්ය රාත්රී ව්යතිරේකය (The Midnight Rule)
සංක්රාන්තිය මධ්ය රාත්රියේ (Midnight) සිදුවන අවස්ථාවලදී සාමාන්ය පූර්ව-අපර නියමය අහෝසි වේ.
මුහූර්ත චින්තාමණී (සංක්රාන්ති ප්රකරණය):
"අර්ධරාත්රේ තදූර්ධ්වං වා සංක්රාන්තෞ උපවාසිනාම්...
පූර්වේऽහනි පරේ වාऽපි දිනද්වයගතාපි වා..."
සෛද්ධාන්තිකව නිවැරදිව මධ්ය රාත්රී ක්ෂණයේදී සිදුවුවහොත්, පූර්ව දිනයේ අපරභාගය (සවස) සහ පසුදින පූර්වභාගය (උදෑසන) යන දින දෙකෙහිම දිවා කාලයන් පුණ්ය කාලයට ඇතුළත් වන බව ව්යතිරේක නියමයයි.
2.2 රාත්රී යාම පදනම (The Three-Watch Night Rule)
රාත්රිය යාම (ප්රහර) 3කට හෝ 4කට බෙදා, සංක්රාන්තිය සිදුවන යාමය අනුව පුණ්ය කාලය මාරු වන ආකාරය මදනපාරිජාත (Madanaparijata) ග්රන්ථයෙහි මෙසේ දක්වයි.
ප්රථම යාමය (රාත්රී මුල් කොටස): සංක්රාන්තිය රාත්රියේ මුල් යාමයේ සිදුවුවහොත්, පුණ්ය කාලය පූර්ව දිනයේ දිවා කාලයේ අවසන් කොටසට (පසුගිය දිනට) අයිති වේ.
අන්තිම යාමය (රාත්රී පසුපස කොටස): සංක්රාන්තිය රාත්රියේ අවසන් යාමයේ සිදුවුවහොත්, පුණ්ය කාලය ඊළඟ දිනයේ දිවා කාලයේ මුල් කොටසට (ලබන දිනට) අයිති වේ.
මධ්ය යාම දෙක (නිශීථ කාලය): රාත්රී මැද යාමයකදී සිදුවුවහොත් දින දෙකටම (පූර්ව සහ අපර දින දෙකටම) පුණ්ය ශක්තිය බෙදී යයි.
මේ විග්රහය සඳහා අවශ්යකයික ග්රන්ථගත උධෘත සහ සාක්ෂි (Scriptural Citations) සලකා බැලීමේදී පහත කරුණු පිළිබඳව අවධානය යොමු කළ යුතුය.
න්යාය සහ ධර්මශාස්ත්ර ග්රන්ථ අතරට ප්රධානව හමුවන ලේඛන වශයෙන් නිර්ණය සින්ධු (Nirnaya Sindhu) ග්රන්ථය සඳහන් කළ හැකිය. එහි කමලාකර භට්ටයන් විසින් පූර්ව මීමංසා න්යායයන් (Mimamsa Rules of Interpretation) ඇසුරින් සංක්රාන්ති පරස්පරතා විසඳා ඇති බව අපට මොනවට ප්රත්යක්ෂ කළ හැකිය.
"මිථුනායන විෂුවත්සු පූර්වමුත්තරතෝ'පි ච...
රාත්රෞ සංක්රාන්ති විෂයේ තු යාමද්වය නියමඃ..."
සංක්රාන්ති විෂයෙහිදී "යාමද්වය" (යාම දෙකක) බලපෑම ව්යතිරේකයක් ලෙස සැලකිය යුතුය.
සූර්යයා රාත්රියේ ගමන් කළත්, පෘථිවි ජීවීන්ට එහි ඵලය ලැබෙන්නේ දෘශ්ය සූර්යයා සිටින දිවා කාලයේදී බැවින්, රාත්රී ශක්තිය දිවා කාලයට "ආකර්ෂණය" (Transferred) කළ යුතුය.
වේද සාහිත්ය තුළ පුරාණ ග්රන්ථ සඳහා හිමි වන්නේ සුවිශාල ස්ථානයකි ඒ අනුව දේවී පුරාණය (Devi Purana) අපට මෙහිදී හමුවේ
"සූර්යසංක්රමණේ පුණ්යං පූජා හෝමස්තථෛව ච... නක්තං සංක්රමණේ චෛව දිනද්වයමුදාහෘතම්..."
සංක්රාන්තියකදී (නක්තං සංක්රමණේ) ව්යතිරේක වශයෙන් දින දෙකක් (දිනද්වයම්) පුණ්ය කටයුතු, හෝම සහ පූජා සඳහා සමතුලිතව ගත යුතු බව මෙයින් ස්ථිර කරයි.
මෙය පූර්ණ නිදර්ශනාත්මක ගණන සෛද්ධාන්තිකව (Detailed Mathematical Illustration) මෙසේ විග්රහ කළ හැකිය.
මෙම ව්යතිරේකයන් ප්රායෝගිකව වටහා ගැනීමට "රාත්රී මධ්ය යාමයක සිදුවන මේෂ සංක්රාන්තියක්" උදාහරණ ලෙස ගනිමු.
දත්ත සහ උපකල්පන:
සූර්යෝදය = පෙ.ව. 06:00 | සූර්යස්තමය = ප.ව. 06:00
රාත්රී කාලය = ප.ව. 06:00 සිට පසුදින පෙ.ව. 06:00 දක්වා (පැය 12ක් = ඝටී 30ක්)
සංක්රාන්ති ක්ෂණය = රාත්රී 11:12 (රාත්රියේ 2 වන යාමය නිමවී 3 වන යාමය ලබන ක්ෂණය / මධ්ය රාත්රියට ආසන්නව).
ව්යතිරේක නියමය යෙදීම:
සාමාන්ය රීතිය වූ "සංක්රාන්ති මොහොත දෙපස පැය 3 විනාඩි 36 බැගින් ගැනීම" මෙහිදී අවලංගු වේ, මන්ද රාත්රී කාලයේ ශුභ කටයුතු (ස්නාන, දාන) තහනම් බැවිනි. එබැවින් "රාත්රී සංක්රාන්ති දිවා ආකර්ෂණ න්යාය" (Night-to-Day Transfer Rule) යෙදිය යුතුය.
1. සාමාන්ය පුණ්ය කාලය නිර්ණය (ව්යතිරේක නියමයෙන්):
සංක්රාන්තිය මධ්ය රාත්රියට ආසන්න බැවින් පූර්ව සහ අපර දින දෙකටම කාලය බෙදී යයි.
පූර්ව දින පුණ්ය කාලය: පූර්ව දින සූර්යස්තමයට පෙර ඝටී 9ක් (පැය 3 විනාඩි 36ක්). එනම්, ප.ව. 02:24 සිට ප.ව. 06:00 දක්වා.
අපර (පසු) දින පුණ්ය කාලය: පසුදින සූර්යෝදයෙන් පසු ඝටී 9ක් (පැය 3 විනාඩි 36ක්). එනම්, පෙ.ව. 06:00 සිට පෙ.ව. 09:36 දක්වා.
සමස්ත පුණ්ය කාලය: පූර්ව දින ප.ව. 02:24 සිට පසුදින පෙ.ව. 09:36 දක්වා (මැද රාත්රී කාලය හැර).
මහා පුණ්ය කාලය නිර්ණය (Core Transition Period) මෙසේ කළ යුතුය.
න්යාය ග්රන්ථවලට අනුව රාත්රී සංක්රාන්තියකදී මහා පුණ්ය කාලය සැමවිටම සංක්රාන්ති ක්ෂණයට ආසන්නතම දිවා කාලයේ කොටසට මාරු වේ.
මෙහිදී සංක්රාන්තිය (රාත්රී 11:12) මධ්ය රාත්රියට (12:00) පෙර සිදුවන බැවින්, එය පූර්ව දිනට බර වේ.
මහා පුණ්ය කාලය පූර්ව දින සූර්යස්තමයට (ප.ව. 06:00) පෙර පවතින අවසාන ඝටී 3ක කාලයයි (පැය 1 විනාඩි 12).
නිශ්චිත වේලාව වන්නේ පූර්ව දින ප.ව. 04:48 සිට ප.ව. 06:00 දක්වා (සූර්යස්තමය දක්වා) කාලයයි.
මෙහිදී අප සලකා බැලිය යුතු තවත් කරුණක් වන්නේ ව්යාරණ සහ නිරුක්තිමය පදනම (Grammatical Justification) යි.
ව්යතිරේක (Vyatireka) 'වි' + 'අති' උපසර්ග සමඟ 'රිච්' (ඉතිරි වීම / පරිබාහිර වීම) ධාතුවෙන් සෑදේ. පාණිනීය ව්යාකරණයේ "විශේෂ විධි" (Special Rules) සාමාන්ය විධි (Utsarga) යටපත් කරමින් නැගී සිටින අවස්ථා මෙයින් පැහැදිලි කරයි.
යාම (Yama) 'යම්' (නැවතීම / පාලනය) ධාතුවෙන් නිෂ්පන්න වේ. දිවා හෝ රාත්රී කාලයේ ශක්ති ප්රවේශය පාලනය වන සීමාව යාමයයි.
__________
ආශ්රිත ග්රන්ථ - Reference
1. කමලාකර භට්ට – නිර්ණය සින්ධු (පරිච්ඡේද 1 - සංක්රාන්ති ප්රකරණය) චෞකම්බා සංස්කෘත සංස්ථාන, වාරණාසි.
2. රාමදෛවඥ – මුහූර්ත චින්තාමණී (සටීක), කේමරාජ් ශ්රී ක්රිෂ්ණදාස් ප්රකාශන, මුම්බායි.
3. භට්ට ගෝපීනාථ දික්සිත – ධර්ම සින්ධු, චෞකම්බා විද්යාභවන්.
4. හේමද්රි – චතුර්වර්ග චින්තාමණී (කාලඛණ්ඩ), ආසියාටික් සොසයිටි ඔෆ් බෙංගාල්.
5. මධවාචාර්ය – කාල මාධවීය (කාලනිර්ණය සිද්ධාන්ත), සංස්කෘත ග්රන්ථ මාලා.
